‘Thinker, brooder, questioner, controller’

E | NL

Theo Ploeg

Part of Someone's Diorama | Karin van Pinxteren | 2012


Thinker, brooder, questioner, controller: all in one

by Theo Ploeg, sociologist, journalist, writer

“I’m amazed at the fact that I exist. It’s something I just have to accept.” She takes a sip of her coffee. Ponders. “In my work I try to make myself invisible. I simply hide myself, hide my character. In that respect,” she adds with a smile, “I’m kind of a Barbapapa.” Talking with Karin van Pinxteren is a voyage of discovery. With the greatest ease she shifts from trivialities to existential issues. Admittedly, that might have to do with me as well. Karin and I haven’t known each other so long yet. We came in touch with each other via Facebook. Her first message to me was about my fondness for the Opel Manta, a German sports car made for the 1970s middle class. We clicked from the start. Logical. Neither of us was hampered by conventions, by good taste, by anything expected of us. In our minds, where we live, there is no room for reality. We give shape to that ourselves. Doing so makes the world around us one big mystery. Creates distance from ‘the outer’ and brings us closer together. Karin and I have found common ground in our alienation from the world surrounding us. The world that we fail to understand. Or want to understand. The world that fails to understand us. That creates a bond. Though we each have a different way of dealing with that alienation. I investigate reality, try to comprehend it, reduce it to its essence, write about it and change it where possible. Each letter that I type on my MacBook changes my relationship to the world around me. Changes me. Such a journalistic/scientific approach brings relief. At least for me it does. Karin opts for the reverse approach. She works on the basis of intuition, listens to her emotions. She senses her own uneasiness and assimilates that into art. It’s her way of questioning things. She and I will be doing that all our lives. This is our tragic flaw and our strength.

Deliberate questioning? That isn’t Karin’s concern. To her, art is not a choice but an urge. “It’s something I’ve had for quite a long time,” she points out. She grew up in a working-class environment in Brabant. Her father was a hard worker, had close ties with nature. Contemplating the world, contemplating life? Didn’t happen. “My mother told me that there was never any time for that in the past. I come from a family with a work ethic. Feelings were never really discussed. At home I never got answers to the questions I had, yet I did feel safe there. I feel lucky to have grown up in this part of the world, to have had the chance to develop. A few thousand kilometers away, in the middle of the desert, that might have been impossible.” A sense of estrangement has always been part of her life. “Even as a teenager,” she says, “I wanted to head in my own direction, was looking for something but didn’t know what.” By way of the Grafisch Lyceum in Eindhoven, she ended up at the St. Joost Academie voor Beeldende Kunst in Breda. There her search went on unabatedly. “What is art? That’s what I kept asking. Where did that urge come from? From somewhere in myself. I can’t explain it.” Karin wanted to hatch her own scheme, not someone else’s. Not that of a dominant instructor, for instance. This resulted in a clash. Quite a big clash. The search isn’t over yet. Never will be: that’s one thing she knows for sure. “Some people are glad to retire at the age of sixty-five. To me, it seems inconceivable. Even now I feel there isn’t enough time to do all the things I’ve got planned. To get answers to all the questions.”

Could that be a problem? Questions keep on piling up.

Karin herself is to blame for that, at least if it can be called blame. She’s a thinker. And a brooder. During a conversation about identity fraud, she suddenly jumps to another subject. “It’s too bad you only have one body,” she philosophizes, “since I wouldn’t mind splitting myself in ten. Then you could go out on the town with ten people. Everyone thinks differently, so you’d get new insights all the time. How rational I am? Extremely rational. I’m nothing but my brain.” She points to her body. “I find my body so tiresome. In your mind you can travel. But not with your body. Yeah, okay, a bit of walking, but that’s about it.” With a sense of relief, she takes another sip of her coffee, as though she’s happy to be rid of that thought. “Making books is the best thing there is,” she remarks in a switch to a lighter subject. “Books are knowledge that you can take with you. People need to come to an exhibition. A book, on the other hand, comes to you. Actually, a book is quite some bargain. A person spends years working on it, but ultimately it sells for twenty euros.” For Karin, everything is a topic to contemplate, to philosophize about. That tendency stems from a fundamental kind of doubt. Even her own body is subject to her distrust. “Your mind comprehends everything. And then you have a body. Between the mind and the body is this stalk. That’s where things go wrong somehow. I can talk with you about the most complicated things in life, but if I fall ill, my mind doesn’t tell me that. I don’t get that. To me, that’s a big mystery.” And: “I can touch you, but I can’t crawl inside you. I can’t see what you see, what you feel; can’t understand how you see life. It astonishes me just how fragile everything is. Everyone is unique. There are seven billion people walking around on earth, and yet not one of them is like you.”

Matters that most people take for granted are the subject of doubt for Karin. Had she ended up on the sofa of the famous French psychoanalyst Jacques Lacan, he would have concluded that she hadn’t assimilated sufficiently in our Western society, hadn’t ‘bonded’ well enough to its symbolic order. The latter, says Lucan, allows us to experience the world as something completely normal. Language plays an important role in this. The words that we use place a web, as it were, over reality and thereby create a virtual world in which contradictions and irrational matters appear to be completely normal. According to Lacan, complying with that symbolic order is the final stage in the process of becoming human. The psychoanalyst doesn’t mean this in a positive way, though. That symbolic order alienates man, after all, from the ‘real’ world and makes it invisible. Lacan believes that everyone, every subject, is part of three orders: the imaginary, the real and the symbolic. Complete withdrawal from any of the orders is impossible, but every human being ‘seeks’ a different balance. In Lacanian terms, Karin has opted to avoid the symbolic order. Here lies not only the essence of Karin van Pinxteren the human being, but also that of her life as an artist. Subconsciously she questions the symbolic order that is so foreign to her. Although she is inextricably connected to this order, it remains incomprehensible to her and she instinctively attempts to fathom it.

The result? Karin is continually looking for her own place in constructed reality. Her art is the predominant means by which she does this. “Many people live like robots, involved in automatisms. I’m amazed at how many people are concerned only with consumption and entertainment. When I talk about my work, they don’t quite get me; while it’s precisely that deeper level of being human which I try to reach. Then again, I try to understand. Nowadays art has to be amusement too. Many people come to an exhibition for the sake of entertainment. When they don’t find that, it confuses them; suddenly they’re no longer in control of their own worlds,” Karin explains. “People can be made unbelievably angry by art. Really furious. I find that fascinating. Evidently the confrontation with an image can be so intense because that image isn’t the same image to everyone. The anger is fear. Fear of that other image, of that other idea.” This can lead to extreme reactions. “Such a reaction is often much more vehement than the artwork itself, which never can, nor aims to, represent reality.”

“At the moment, the climate for art is worsening in the Netherlands. A great deal is being destroyed in the art sector. Among the wider public, art scarcely has value anymore, only a practical use. The artist is regarded as a parasite who should go find something useful to do. That hurts, since I see art as a universal force which involves a lot of hard work. I will always be making art. I can’t do otherwise.” Karin brings up the composer Arnold Schönberg, who wrote about his need to produce art eighty years ago. A solid argument, she concludes. The urge felt by the artist remains universal. Today, eighty years ago and a hundred years from now.

With Schönberg and Karin, art constitutes a means by which to arrive at the essence of life, to create a realm of one’s own. Here, reduced to its essence, art is all about coming to grips with the intangible surrounding world, about gaining control over it. Karin does so by making herself invisible in her work. In her role as ‘the hostess’, she herself is no longer present. What remains is an anonymous figure, whose sole purpose is to serve (but also to direct and control) the viewer, the audience. Karin transforms from subject into object. In this safe role she can exert control over the space, over the event that she has organized. This theme of objectification continues to surface in her work. The installations are austere, stripped of any trivial matter, ostensibly free of emotion. While these objects appear to have no function, they do take up space and communicate by way of that contradiction. The viewer simply has to respond to the work. Walking away with shrugged shoulders is indeed an option, but not a satisfying one. Her work finds its way, unwittingly, into our minds—in a manner specific to impersonal, trivia-free objects. The objects cry out, as it were, for the observer’s attribution of meaning. Though Karin may not manage to crawl inside people’s minds as a human being, she does succeed at this as an artist. That makes her work highly political, in the broad sense of the word, as the work gives rise to dialogue and contemplation. “I’m always asking myself what I want to achieve with my art. I don’t always have answers. Does art always have to be socially or  politically relevant? Does it always need to have meaning? Then I always think of the paintings of Johannes Vermeer. It took quite some time for me to accept that his work is full of meaning: love for a man or a woman, love of space, love of the way daylight is cast into a room.”

With her art Karin claims space and enters the space of the other. By doing so she implicitly questions the balance of power—between the work and the viewer, between the work and the artist, between the viewer and the artist. In his Een Pyreneeënboek from 1924, Kurt Tucholsky describes the way in which hierarchical relationships and divisions of space can have consequences that are entirely irrational but—as with Lacan’s symbolic order—are experienced by nearly everyone as normal. Here Tucholsky reveals the irrationality of nationalism. This book served as a source of inspiration for the installation Kurt’s Zimmer (2006) in which Karin questions, in her own way, the problematic interrelationship of power, centralization and space.

Can art, her art in particular, change people and undermine the symbolic order? That question I didn’t ask Karin. A possible answer lies in her description of Vermeer’s work, which has more to do with love than with beauty. Love, in Karin’s view, is all-powerful: “Love can touch anything, can break all the rules. At a single glance, two people can be attracted to each other and fall in love. Ultimately white people will marry black people anyway, rules or no rules. Love makes everything possible.” But love cannot be directed or controlled. Art, yes, as Karin shows. Although she’ll probably deny that.

Part of Someone’s Diorama’ February 2012

translation: Beth O’Brien



Denker, piekeraar, vragensteller, controleur in één

door Theo Ploeg

“Ik verbaas me erover dat ik besta. Daar moet ik het maar mee doen.” Ze neemt een slok van haar koffie. Denkt na. “In mijn werk probeer ik mezelf onzichtbaar te maken. Ik verberg me gewoon, verberg mijn persoon.” Met een glimlach: “wat dat betreft ben ik een soort van Barbapapa.” Praten met Karin van Pinxteren is een ontdekkingstocht. Moeiteloos schakelt ze tussen trivialiteiten en existentiële levensvragen. Toegegeven, dat ligt ook aan mij. Karin en ik kennen elkaar nog niet zo lang. Via Facebook legden we contact. Haar eerste bericht aan mij ging over mijn liefde voor de Opel Manta, een Duitse sportwagen voor het volk uit de jaren zeventig. Het klikte direct. Logisch. We worden beiden niet gehinderd door conventies, door goede smaak, door wat van ons verwacht wordt. In ons hoofd, daar waar we leven, is geen ruimte voor de werkelijkheid. Die vormen we zelf wel. Dat maakt de wereld om ons heen een groot mysterie. Schept afstand met ‘buiten’ en brengt ons dichter bij elkaar. Karin en ik hebben elkaar gevonden in de vervreemding van de wereld om ons heen. De wereld die we niet begrijpen. Of willen begrijpen. De wereld die ons niet begrijpt. Of wil begrijpen. Dat schept een band. Al gaan we er beiden anders mee om met die vervreemding. Ik onderzoek de werkelijkheid, probeer haar te begrijpen, terug te brengen tot de essentie, haar op te schrijven, waar mogelijk te veranderen. Bij elke letter die ik op mijn MacBook tik, verandert mijn relatie met de wereld om me heen. Verander ik. Die journalistiek-wetenschappelijke benadering zorgt voor verlichting. Althans, voor mij. Karin kiest de omgekeerde weg. Ze gaat intuïtief te werk, volgt haar gevoel. Voelt haar eigen onbehagen en verwerkt het tot kunst. Het is haar manier van bevragen. Dat zullen we, zij en ik, ons hele leven blijven doen. Dat is onze tragiek én onze kracht.

Bewust bevragen? Daar is Karin niet mee bezig. Voor haar is kunst geen keuze, maar een drang. “Die heb ik al heel erg lang”, benadrukt ze. Ze groeide op in een arbeidersmilieu in Brabant. Haar vader was een harde werker, stond dicht bij de natuur. Nadenken over de wereld, over het leven? Gebeurde niet. “Mijn moeder vertelde me dat je daar vroeger geen ruimte voor had. Ik kom uit een werkfamilie. Er werd niet echt over gevoelens gepraat. Ik kreeg thuis geen antwoorden op de vragen die ik had, het was wel een veilig nest. Ik heb het geluk dat ik hier ben opgegroeid, dat ik me heb kunnen ontwikkelen. Duizenden kilometers verderop, ergens in de woestijn, is dat onmogelijk.” Het gevoel van vervreemding loopt als een rode draad door haar leven. “Had ik als puber al’, zegt ze, “ik wilde mijn eigen plan trekken, was naar iets op zoek maar wist niet wat.” Via het Grafisch Lyceum in Eindhoven kwam ze terecht op de St. Joost Academie voor Beeldende Kunst in Breda. Daar zette haar zoektocht zich onverminderd door. “Wat is kunst? Daar was ik naar op zoek. Waar die drang vandaan kwam? Uit mezelf. Dat kan ik niet uitleggen.” Karin wilde er haar eigen ei uitbroeden, niet dat van anderen. Van dominante docenten, bijvoorbeeld. Dat botste. Hard. Heel hard. Die zoektocht is nog niet teneinde. Zal dat ook nooit zijn, dáár is ze zich terdege van bewust. “Sommige mensen zijn blij wanneer ze op hun vijfenzestigste met pensioen gaan. Daar kan ik me niets bij voorstellen. Ik heb nu al het idee dat ik te weinig tijd heb om alle dingen te doen die ik nog wil doen. Alle vragen beantwoord te krijgen.”

Probleem? Er komen steeds meer vragen bij.

Daar is Karin zelf schuldig aan, als je tenminste van schuld kunt spreken. Karin is een denker. Een piekeraar ook. Tijdens een gesprek over identiteitsfraude springt ze plotseling over op een ander onderwerp. “Het is jammer dat je maar één lijf hebt”, filosofeert ze, “ik zou mezelf wel in tienen willen splitsen. Dan kun je met tien mensen op stap. Iedereen denkt anders, dus zo krijg je weer meer nieuwe inzichten. Hoe rationeel in ben? Heel erg rationeel. Ik ben alleen mijn brein.” Ze wijst op haar lichaam. “Mijn lijf vind ik zo vervelend. In je hoofd kun je reizen. Met je lijf niet. Ja een beetje wandelen, meer niet.” Opgelucht neemt ze een slok van haar koffie. Alsof ze blij is dat dát eruit is. “Boeken maken is het mooiste dat er is”, snijdt ze een luchtiger onderwerp aan, “Boeken zijn kennis die je kunt dragen. Mensen moeten naar een tentoonstelling toe komen. Een boek komt juist naar jou toe. Eigenlijk is een boek heel goedkoop. Iemand werkt er jaren aan, maar uiteindelijk is het boek te koop voor twintig euro.” Voor Karin is álles een onderwerp om over na te denken, om over te filosoferen. Die drang komt voort uit een soort radicale twijfel. Zelfs haar eigen lichaam vertrouwt ze niet. “Je hoofd begrijpt alles. Je hebt ook een lijf. Tussen hoofd en lijf zit een steeltje. En daar gaat het ergens fout. Ik kan met je praten over de meest ingewikkelde dingen in het leven, maar als ik ziek word, dan zegt mijn hoofd dat niet tegen me. Dat snap ik niet. Dat is een groot raadsel voor me.” En: “Ik kan je aanraken, maar ik kan niet in jou kruipen, ik kan niet zien wat jij ziet, wat je voelt, kan niet begrijpen hoe jij het leven ziet. Het verbaast me hoe fragiel alles is. Iedereen is uniek. Er lopen zeven miljard mensen rond op de wereld en toch is geen tweede zoals jij.”

Zaken die verreweg de meeste mensen voor lief nemen zijn bij Karin onderwerp van twijfel. Zou ze op de sofa van de beroemde Franse psychoanalyticus Jacques Lacan belanden? Hij zou geconstateerd hebben dat Karin niet voldoende is geassimileerd in onze westerse samenleving, niet goed genoeg is ‘gehecht’ in de symbolische orde. Die laatste zorgt er, volgens Lacan, voor dat we de wereld om ons heen ervaren als volstrekt normaal. Taal speelt daarin een belangrijke rol. De woorden die we gebruiken leggen als het ware een web over de werkelijkheid en creëren zo een virtuele wereld waarin contradicties en irrationele zaken als volstrekt normaal verschijnen. Volgens Lacan vormt het betreden van die symbolische orde de laatste stap van de wording van de mens. Dat bedoelt de psychoanalyticus overigens niet positief. De symbolische orde vervreemdt de mens immers van de ‘echte’ wereld en maakt die laatste onzichtbaar. Lacan meent dat iedereen, ieder subject, onderdeel is van drie ordes: de imaginaire, reële en symbolische. Volledig onttrekken aan een van de ordes is onmogelijk, maar ieder mens ‘zoekt’ een andere balans. Karin kiest ervoor om, in Lacaniaanse terminologie, de symbolische orde te mijden. Daarin ligt niet alleen de kern van de mens Karin van Pinxteren besloten, maar ook die van haar kunstenaarschap. Onbewust bevraagt ze de voor haar zo vreemde symbolische orde. Een orde waaraan ze onlosmakelijk is verbonden, maar tevens een orde die ze niet begrijpt, die ze onbewust probeert te doorzien.

Resultaat? Karin is continu op zoek naar haar eigen plek in de geconstrueerde werkelijkheid. Belangrijkste hulpmiddel is haar kunst. “Veel mensen leven als robots, zitten in een automatisme. Ik verbaas me erover hoeveel mensen alleen maar bezig zijn met consumptie en vermaak. Als ik het over mijn werk heb dan snappen ze me niet, terwijl ik juist een diepere laag van het mens-zijn probeer te raken. Dat probeer ik dan weer te begrijpen. Kunst moet tegenwoordig ook amusement zijn. Veel mensen komen naar een tentoonstelling om zichzelf te vermaken. Als dat niet gebeurt, dan raken ze in verwarring, dan is de eigen wereld plotseling niet meer beheersbaar”, legt Karin uit. “Mensen kunnen ongelooflijk boos worden van kunst. Echt heel erg kwaad. Dat vind ik fascinerend. Blijkbaar is de confrontatie met een beeld zo heftig omdat het beeld niet het beeld is dat iedereen heeft. Die woede is angst. Angst voor dat andere beeld, voor die andere gedachte.” Dat kan leiden tot extreme reacties. “Zo’n reactie is vaak vele malen heftiger dan het kunstwerk zelf dat nooit de werkelijkheid kan of wil weergeven.

Het kunstklimaat in Nederland is momenteel slechter aan het worden. Er is een grote afbraak aan de gang van de kunstsector. Kunst heeft bij het grote publiek nauwelijks waarde meer, behalve een praktisch nut. De kunstenaar wordt gezien als een parasiet die maar iets nuttigs moet gaan doen. Dat is pijnlijk, want voor mij is kunst een universele drang en heel hard werken. Ik zal altijd kunst blijven maken. Ik kan niet anders.” Karin haalt componist Arnold Schönberg erbij die tachtig jaar geleden schreef over zijn noodzaak om kunst te maken. Geen speld tussen te krijgen, concludeert ze. De drang die de kunstenaar voelt, is universeel. Nu én tachtig jaar geleden én over honderd jaar.

Voor Schönberg én Karin geldt kunst als middel om te komen tot de essentie van het leven, voor het creëren van een eigen plek. Gestript tot de essentie draait kunst bij beiden om het krijgen van grip op de ongrijpbare wereld om hen heen, op het afdwingen van controle. Karin doet dat door zichzelf onzichtbaar te maken in haar werk. In de rol van hostess is zijzelf niet meer aanwezig. Wat overblijft is een anoniem personage dat er enkel is om de toeschouwer, het publiek te dienen, maar ook om de toeschouwer te sturen, te controleren. Karin transformeert van subject tot object. Een veilige rol, waarin ze controle uit kan oefenen over de ruimte, over het door haar georganiseerde evenement. Die manier van objectivering loopt als een rode draad door haar werk. Installaties zijn strak, ontdaan van elke franje, schijnbaar van elke emotie. Het zijn objecten die ogenschijnlijk geen functie hebben, maar toch ruimte innemen én door die tegenstelling communiceren. De toeschouwer moét simpelweg iets met het werk. Weglopen en de schouders ophalen kan, maar levert een onbevredigde situatie op. Het werk nestelt zich ongewild in het hoofd van de toeschouwer, zoals alleen onpersoonlijke, van alle franje ontdane objecten dat kunnen. De objecten schreeuwen als het ware om betekenisgeving door de aanschouwer. Als mens lukt het Karin dan wel niet in de hoofden van mensen binnen te dringen, als kunstenaar lukt haar dat wel. Dat maakt haar werk sterk politiek in de brede zin van het woord. Het werk zet immers aan tot dialoog, tot nadenken. “Ik vraag me altijd af wat ik met mijn kunst wil. Ik heb niet altijd antwoorden. Moet kunst altijd sociaal betrokken of politiek zijn? Moet kunst betekenis hebben? Ik denk dan altijd aan de schilderijen van Johannes Vermeer. Het heeft heel lang geduurd voordat ik accepteerde dat zijn werk vol betekenissen zit: de liefde voor de man of de vrouw, de liefde voor ruimte, de liefde voor de val van het daglicht.”

Met haar kunst eist Karin ruimte op en betreedt ze de ruimte van de ander. Daarmee bevraagt ze impliciet machtsrelaties. Tussen het werk en de toeschouwer, tussen het werk en de kunstenaar en tussen de toeschouwer en de kunstenaar. In zijn Een Pyreneeënboek uit 1924 beschrijft Kurt Tucholsky hoe hiërarchische verhoudingen en verdeling van ruimten zorgen voor consequenties die volstrekt irrationeel zijn, maar – gelijk de symbolische orde van Lacan – door vrijwel iedereen als normaal worden ervaren. Tucholsky legt er de irrationaliteit van het nationalisme bloot. Het boek diende als inspiratiebron voor haar installatie Kurt’s Zimmer (2006), waarin Karin op haar eigen manier de problematische verhouding van macht, centralisatie en ruimte bevraagt. Of kunst, haar kunst mensen kan veranderen, de symbolische orde kan ontrafelen?

Die vraag heb ik Karin niet gesteld. Een mogelijk antwoord ligt besloten in haar beschrijving van het werk van Vermeer dat meer om liefde dan om schoonheid draait. De liefde is volgens Karin oppermachtig: “de liefde kan alles aanraken, kan alle regels breken. Twee mensen kunnen elkaar in één oogopslag mooi vinden en op slag verliefd worden. Uiteindelijk trouwen blanke mensen toch met zwarte mensen, regels of niet. Liefde maakt alles mogelijk.” Maar liefde is niet te sturen, niet te controleren. Kunst wel, zo bewijst Karin. Al zal ze dat waarschijnlijk ontkennen.

Part of Someone’s Diorama’ februari 2012


Link naar Theo Ploeg sociologist, journalist, writer / socioloog, journalist, schrijver